Λαογραφία: μοναστήρια, πηγές και παραδόσεις του βουνού

Το άρθρο «Πολιτισμός» (5) εξηγεί το όνομα Τρελλός και το λιοντάρι. Εδώ μένουμε στις ιστορίες γύρω από τη Μονή Καισαριανής και στη ζωή των ανθρώπων του βουνού. Κάθε ιστορία δηλώνεται ως ιστορικό στοιχείο, παράδοση ή αδιαπίστωτο.

Η πηγή και η Αφροδίτη. Η ελληνική Βικιπαίδεια γράφει ότι κοντά στη Μονή Καισαριανής ανάβλυζε πηγή με άφθονο και κρύο νερό, που είναι μάλλον η αποκαλούμενη «Καλλία» από αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους ποιητές. Λίγο πιο πάνω, η τοποθεσία στην αρχαιότητα ήταν αφιερωμένη στην Αφροδίτη και λεγόταν «Κυλλού Πήρα», σήμερα «Καλλοπούλα». Το «μάλλον» είναι της πηγής και το λήμμα έχει σήμανση ελλιπούς τεκμηρίωσης. Η αγγλική Wikipedia λέει ότι ο χώρος ήταν «πιθανότατα» αφιερωμένος στην Αφροδίτη.

Η μονή. Ο σημερινός ναός (καθολικό) χρονολογείται περίπου στο 1100 και είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου. Η περιοχή της σημερινής Καισαριανής αναπτύχθηκε γύρω του. Η μονή έκλεισε το 1833 επί Βαυαροκρατίας, γιατί ζούσαν σε αυτήν λιγότεροι από έξι μοναχοί. Στη βιβλιογραφία του λήμματος, τοιχογραφίες του ναού ανάγονται στο 1682 (Ιωάννης Ύπατος, με χορηγία της οικογένειας Μπενιζέλου).

Ο Μωάμεθ και το κλειδί. Σύμφωνα με τον Γάλλο γιατρό Jacob Spon (1675), ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ πήγε στη μονή το 1458 και εκεί του δόθηκε το κλειδί της πόλης. Το γράφουν και οι δύο Βικιπαίδειες ως αφήγηση του Spon και όχι ως επιβεβαιωμένο γεγονός.

Οι μοναχοί και τα βότανα. Το εισόδημα της μονής στηριζόταν στις ελιές, τα αμπέλια και τα μελίσσια. Οι μοναχοί ήταν γνωστοί για φάρμακα από βότανα. Το 1209 ο Μιχαήλ Χωνιάτης, κατά το λήμμα, παραπονιέται ότι δεν εισέπραξε εισόδημα από τα μελίσσια της μονής και ο ηγούμενος απάντησε ότι είχαν καταστραφεί. Η παραπομπή είναι σημειωμένη ως ελλιπής.

Ο θρύλος της βιβλιοθήκης. Σύμφωνα με δημογέροντες της εποχής, όπως τους παραθέτει η Βικιπαίδεια, χειρόγραφα της μονής πουλήθηκαν σε Άγγλους ως μεμβράνες και τα υπόλοιπα χρησιμοποιήθηκαν στις κουζίνες της μητρόπολης. Άλλη αφήγηση λέει ότι στην Άλωση των Αθηνών χρησιμοποιήθηκαν ως θρυαλλίδες στην Ακρόπολη. Και οι δύο αφηγήσεις είναι ατεκμηρίωτες στο λήμμα. Τις παρουσιάζουμε ως προφορική και μεταγενέστερη μνήμη.

Ο Zeus Ombrios. Η αγγλική Wikipedia αναφέρει ιερό του Δία Ομβρίου στην κορυφή, με πολλά αναθήματα ιδιαίτερα του 8ου και 7ου αιώνα π.Χ. Βρίσκεται σε στρατιωτική εγκατάσταση και δεν είναι προσβάσιμο. Η ονομασία «Όμβριος» σημαίνει «βροχοφόρος». Αυτό ταιριάζει με τον ρόλο του βουνού ως ορίζοντα της Αθήνας, αλλά η σύνδεση με λαϊκές συνήθειες δεν τεκμηριώθηκε.

Το Λιοντάρι και το Κουτούκι. Το σπήλαιο Λιοντάρι παίρνει το όνομά του από την τοπική παράδοση για το λιοντάρι του Υμηττού (βλ. άρθρο 5). Το σπήλαιο Κουτούκι, πάνω από την Παιανία, είναι το μεγαλύτερο του βουνού. Για λαϊκές ιστορίες γύρω από το Κουτούκι δεν βρήκαμε τεκμηριωμένη πηγή.

Παπαδιαμάντης. Σύμφωνα με αποσπάσματα της ελληνικής Βικιπαίδειας που βρήκαμε σε αναζήτηση, μια παράδοση για μια πηγή του Υμηττού έδωσε αφορμή στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη για το διήγημα «Το θαύμα της Καισαριανής». Δεν ανοίξαμε το διήγημα ούτε διαβάσαμε την ίδια την παράδοση, γι' αυτό δεν την αναπαράγουμε.